Redactieprofs | Over haakjes en gedachtestreepjes
18884
post-template-default,single,single-post,postid-18884,single-format-standard,ajax_fade,page_not_loaded,,qode-title-hidden,qode-child-theme-ver-1.0.0,qode-theme-ver-11.2,qode-theme-bridge,wpb-js-composer js-comp-ver-6.7.0,vc_responsive

Over haakjes en gedachtestreepjes

Haakjes in je tekst. Wanneer gebruik je ze, en wanneer kun je beter komma’s of gedachtestreepjes gebruiken. Redactieprof Jos dook erin en trok enkele (soms stoffige) boeken uit de kast om je te vertellen hoe het zit.

Een van mijn favoriete bezigheden als tekstschrijver is het redigeren van teksten. Ik poets regelmatig jaarverslagen, subsidieaanvragen en rapporten op. Vaak geschreven door auteurs met respectabele inhoudelijke kennis, maar met wat minder taalkundige en redactionele bagage. Daar zijn Redactieprofs dan weer goed in.

Haakjes bij meerdere mogelijkheden

Tijdens een recente redactieklus viel mij het gebruik van haakjes in de tekst op (ook wel parentheses genoemd). Ik werd getriggerd toen ik las dat bestuurders bij elkaar kwamen voor ‘(in)formeel overleg’. Een van de toepassingen van haakjes is dat meerdere mogelijkheden worden aangegeven. Bijvoorbeeld als bij een vacature staat dat ervaring gevraagd wordt bij een ‘(semi)overheidsbedrijf’. Bij een overheidsbedrijf of een semioverheidsbedrijf dus.

In het geval van (in)formeel overleg vond ik de haakjes wat vreemd. Overleg is formeel of informeel, meer smaken zijn er niet. Ik besloot het hele woord te schrappen. ‘De bestuurders komen bij elkaar voor overleg.’ En ondertussen was mijn belangstelling gewekt. Ik had een haakje om iets te schrijven over haakjes.

Zes functies van haakjes

Als ik iets wil weten over taalzaken, is de Schrijfwijzer van Jan Renkema meestal mijn eerste zoekplaats. Hij onderscheidt zes functies van de haakjes.

  1. Voor een verklaring of toevoeging
  2. Voor een verwijzing
  3. In de betekenis ‘of’ (zoals het (semi-)overheidsbedrijf)
  4. Voor de introductie van een afkorting
  5. In literatuuropgaven
  6. Als netnummeraanduiding

Bron: Jan Renkema (2002), Schrijfwijzer (p.368).

Een toepassing die Renkema niet noemt is het gebruik van haakjes en puntjes (…) als een deel van een citaat is weggelaten.

Haakje, komma of gedachtestreep

Haakjes worden soms gelijkgesteld met komma’s of gedachtestreepjes. Haakjes geven duidelijker dan komma’s aan dat de informatie minder belangrijk is of binnen de context niet relevant. Gedachtestreepjes kunnen die functie ook hebben.

Bijvoorbeeld:

De koning (zijn baard lijkt steeds grijzer te worden) neemt plaats op de troon (die vanwege corona vanuit de Ridderzaal naar de Grote Kerk is verplaatst) om de troonrede voor te lezen.

Je zou hier dus ook voor gedachtestreepjes kunnen kiezen:

De koning – zijn baard lijkt steeds grijzer te worden – neemt plaats op de troon – die vanwege corona vanuit de Ridderzaal naar de Grote Kerk is verplaatst – om de troonrede voor te lezen.

In de zin hierboven zaaien de gedachtestreepjes overigens de nodige verwarring, omdat je (anders dan bij haakjes) niet goed kunt zien wat het begin is van de toevoeging en wat het einde.

Gedachtestreepjes geven soms een terzijde aan, maar soms ook het tegendeel, schrijft Henriëtte Houët (Grammaticagids Nederlands, 1990). Kijk maar eens naar deze zin die zij als voorbeeld geeft:

Je kunt – mits je rekening houdt met de gevaren – gaan.

Hier leggen de gedachtestreepjes juist de nadruk op het zinsdeel dat ze begrenzen.

Niet te veel haakjes

Wim Daniëls waarschuwt in de ‘Gids voor de eindredacteur’ (2002): “U moet er als eindredacteur (…) op toezien dat er niet te veel haakjes in een tekst staan. Sommige auteurs willen al hun invallen kwijt. De vele haakjes die ze daarvoor gebruiken, verminderen vaak de leesbaarheid.”

Mijn ervaring is net als Wim Daniëls dat sommige schrijvers haakjes gebruiken omdat ze te veel kwijt willen in een zin of nog niet goed hebben bedacht wat ze eigenlijk willen zeggen. Vaak werkt het dan beter om de informatie die tussen haakjes staat op te nemen in een aparte zin of om met de auteur te overleggen of de informatie niet helemaal geschrapt kan worden.

Van Kooten en de Bie tussen haakjes

Tussen haakjes, het onderzoek naar haakjes deed mij denken aan een stukje van Kees van Kooten (die op 10 augustus 80 werd) en Wim de Bie op ‘De tweede langspeelplaat van het Simplisties Verbond’. Een hilarisch gesprek tussen twee radiopresentatoren van wie er een het programma ‘Tussen Haakjes’ presenteert. “Een programma dat de dingen, tussen aanhalingstekens dan, tussen haakjes zet en de puntjes op de i.”

Het zijn deze taaldingetjes die mij veel plezier verschaffen. Ik hoop dat jij als lezer iets hebt aan deze informatie. En dat je nog niet bent afgehaakt.  

Redactieprofs redigeren teksten. Wil je je rapport, (jaar)verslag of een ander document taalkundig en redactioneel helemaal op orde hebben, neem dan contact op. We helpen je graag.

Jos Leijen
info@bureauschrijfwerk.nl
Geen reacties

Geef een reactie