Redactieprofs | Letterlijk en figuurlijk
Letterlijk betekent: volgens de letter. Figuurlijk is overdrachtelijk. De uitdrukking 'letterlijk en figuurlijk' krijgt echter in de spreektaal steeds vaker de betekenis van 'volstrekt'.
letterlijk, figuurlijk, taalgebruik
18572
post-template-default,single,single-post,postid-18572,single-format-standard,ajax_fade,page_not_loaded,,qode-title-hidden,qode-child-theme-ver-1.0.0,qode-theme-ver-11.2,qode-theme-bridge,wpb-js-composer js-comp-ver-6.2.0,vc_responsive

Letterlijk en figuurlijk

Op radio en tv hoor je steeds vaker mensen zeggen dat de muren tijdens de quarantaine letterlijk en figuurlijk op hen af kwamen, dat ze letterlijk en figuurlijk in de knoop zaten, dat ze door de hitte letterlijk op apengapen lagen. Elke keer als ik een blog moet schrijven voor de website van Redactieprofs, lig ik daar wakker van. Waar ga ik het deze keer weer eens over hebben. Het zweet breekt me letterlijk uit. Nou ja, bij wijze van spreken. Hoe zit het daar eigenlijk mee, met letterlijk en figuurlijk?

De website van VNO-NCW heeft een bericht over een letterlijk en figuurlijk warm welkom. Dat klopt wel. Het gaat over een barbecue tijdens een netwerkbijeenkomst bij 28 graden Celsius. Anders zit het volgens mij met een bericht op de fansite van PSV. Daar zegt bestuurder Toon Gerbrands over de moeite die hij heeft gedaan om de nieuwe trainer Roger Schmidt binnen te halen: “We zijn letterlijk en figuurlijk voor zijn deur gaan liggen.” Ik denk dat dat niet waar is.  

Metafoor

Letterlijk betekent volgens de dikke Van Dale: overeenstemmend met de letters, met het geschrevene zoals het er staat, zonder de minste afwijking of vrijheid; een letterlijke overeenkomst, iets letterlijk opvatten.

De definitie van ‘figuurlijk’ luidt: zich van een figuur bedienend, een figuur bevattend. Figuurlijk taalgebruik is overdrachtelijk. De spreker of schrijver gebruikt een beeld om iets duidelijk te maken, een metafoor. Als ik van iemand beweer dat zij een kleurrijke figuur is, dat bedoel ik niet dat zij in de letterlijke betekenis veel kleuren bevat, maar dat zij vol afwisseling zit. En als ik schrijf dat elke blog een zware bevalling is, betekent dat niet dat ik in het kraambed heb gelegen. Ook al zie ik elke blog als een kindje.

Als ik schrijf dat elke blog een zware bevalling is, betekent dat niet dat ik in het kraambed heb gelegen.

Op smaak brengen

Door figuren te gebruiken, maak je een tekst interessanter en leuker om te lezen. Je kruidt je artikel en brengt het op smaak. Je boodschap komt daardoor beter over, althans, dat is de bedoeling. Je moet wel in de gaten houden dat je een tekst niet te veel doorspekt met toeters en bellen en je je vergaloppeert en uit de bocht vliegt. Dan haakt je lezer af.

Sommige mensen winden zich op over verkeerd gebruik van ‘letterlijk en figuurlijk’. En soms gaan auteurs ook de mist in. RTV Drenthe meldde: Eerste schop kindcentrum Emmerhout de grond in: Letterlijk en figuurlijk een mijlpaal. Dat kan natuurlijk niet. Om te beginnen is een schop geen paal. En een mijlpaal is letterlijk een afstandspaal die op een mijl van elkaar langs grote wegen werd geplaatst. Daar was hier geen sprake van.

Letterlijk is niet altijd letterlijk

Het gebruik van ‘letterlijk’ is de afgelopen jaren wel veranderd, vooral in de spreektaal. ‘Letterlijk’ heeft daardoor ook de betekenis gekregen van ‘geheel en al, volstrekt’, meldt de dikke Van Dale. ‘De dikke’ volgt immers de taal en schrijft haar niet voor. Ook de Taalunie geeft deze betekenis.  Op de vraag

Is het gebruik van letterlijk in de zin De recensent boorde de film letterlijk de grond in correct? antwoord Taaladvies.nl:

Ja, het gebruik van letterlijk in een versterkende functie is correct. Letterlijk moet dus niet altijd opgevat worden als ‘precies zoals het gezegd of geschreven wordt, woordelijk’.

‘Letterlijk’ kan ook voorkomen in gevallen waarin juist sprake is van overdrachtelijk, figuurlijk taalgebruik. “Daar hoeft geen bezwaar tegen te worden gemaakt”, aldus Taaladvies.

Dikhuid met flaporen

Ik blijf in mijn teksten voorzichtig met ‘letterlijk’ en ‘figuurlijk’. 99 van de 100 keer is het zo duidelijk dat een woord of uitdrukking figuurlijk bedoeld is, dat het overbodig is om het te melden. Dat geldt overigens ook voor de toevoeging ‘spreekwoordelijk’. Ik las laatst dat iemand de ‘spreekwoordelijke olifant in de porseleinkast’ was. Alsof ik zonder deze uitleg zou denken dat er 4000 kilo dikhuid met flaporen en een slurf binnen zou komen.

De voorbereiding van deze blog (achteraf toch een fluitje van een cent) heeft me wel weer naar het ‘van Dale Idioomwoordenboek’ doen grijpen, dat al zo’n 20 jaar in de kast staat. Toch maar weer eens in bladeren om mijn komende teksten wat meer glans te geven. Figuurlijk dan.

Jos Leijen
info@bureauschrijfwerk.nl
Geen reacties

Geef een reactie