Redactieprofs | Dat zeg ik: “Aanhalingstekens.”
18136
post-template-default,single,single-post,postid-18136,single-format-standard,ajax_fade,page_not_loaded,,qode-title-hidden,qode-child-theme-ver-1.0.0,qode-theme-ver-11.2,qode-theme-bridge,wpb-js-composer js-comp-ver-6.0.5,vc_responsive

Dat zeg ik: “Aanhalingstekens.”

Dubbele aanhalingstekens of enkele aanhalingstekens? Onderaan de regel of juist bovenaan? Alleen bij citaten of ook in andere situaties? Redactieprof Jos Leijen stuitte in zijn ochtendkrant op een kop die hem aan het denken zette en inspireerde tot een blog over dit bijzondere leesteken.

Onlangs las ik in Trouw de volgende kop: Extra geld voor krimpscholen lijkt ‘sigaar uit eigen doos’. Mijn oog bleef hangen op de aanhalingstekens. Waarom gebruikt de dienstdoende redacteur hier aanhalingstekens? Is het een citaat? Dat zou kunnen, maar dan staat dat woordje ‘lijkt’ weer raar. Bovendien had ‘lijkt’ dan ook ingesloten moeten zijn door de aanhalingstekens.

Is het dan bedoeld om aan te geven dat het niet om een echte sigaar uit een echte doos gaat, maar om een gezegde? Taalprofessor Jan Renkema noemt dit in de Schrijfwijzer de ‘zogenaamdfunctie’. Maar de meeste lezers zullen toch wel snappen dat het om de spreekwoordelijke sigaar gaat?

Aan het eind van het bericht komt de verwijzing uit de kop terug: “Ik durf niet te zeggen dat dit voorstel een sigaar uit eigen doos is, maar een beetje somber ben ik wel.” Dus toch een citaat. Voor mij was deze overpeinzing aanleiding om uit te zoeken hoe het ook weer zit met die aanhalingstekens.

Aanhalingstekens in soorten

Er zijn verschillende soorten aanhalingstekens. Op het toetsenbord vind je enkele (‘) en dubbele (“) aanhalingstekens. Ze staan altijd bovenaan de regel. In vroeger tijden gebruikten we in Nederland een dubbel aanhalingsteken bij het begin van een citaat („). Die zie je echter steeds minder. De Fransen hebben in mijn ogen de mooiste aanhalingstekens: «Bonjour, monsieur.»

Het gebruik van aanhalingstekens is deels een kwestie van voorkeur. Trouw gebruikt bij citaten hoogstaande dubbele aanhalingstekens. In koppen en streamers grijpt de krant naar enkele aanhalingstekens. Dat geeft een rustiger beeld. NRC Handelsblad hanteert ook dubbele aanhalingstekens, maar kiest bij de opening voor de lage positie. Steeds meer publicaties kiezen in navolging van Anglo-Amerikaanse media voor de enkele aanhalingstekens.

Citaat binnen citaat

Een citaat binnen een citaat krijgt zijn eigen aanhalingstekens. Kies je voor enkele aanhalingstekens als uitgangspunt, dan krijgt het citaat binnen een citaat dubbele aanhalingstekens en omgekeerd. Dus: “Harry was behoorlijk boos”, zei Janny. “Hij riep: ‘Ik hoef jou voorlopig niet meer te zien.’” Belangrijk hierbij is dat je consequent bent. Heb je eenmaal een keuze gemaakt, houd daar dan aan vast. Gedachten krijgen overigens geen aanhalingstekens.

De plek van de komma en de punt bij citaten geeft regelmatig misverstanden. De regel is dat bij een volledige zin het aanhalingsteken na de punt komt. De punt hoort bij het citaat. Bij een komma is dat anders. In het voorbeeld hierboven – “Harry was behoorlijk boos”, zei Janny – valt de komma buiten het citaat. Soms hoort de komma bij het citaat: “Natuurlijk,” zei Janine, “ik kom naar je toe.”. Janine zegt hier: “Natuurlijk, ik kom naar je toe.” De komma is deel van het citaat.

Er staat niet wat er staat

Tot slot nog iets over de ‘zogenaamdfunctie’. Sommige woorden met een speciale status krijgen aanhalingstekens. Zoals ik eerder in deze blog ‘lijkt’ tussen aanhalingstekens zette. Renkema noemt dit de zelfnoemfunctie. Het gaat niet over ‘lijkt’, maar over het woord ‘lijkt’. Bij de zogenaamdfunctie kun je denken aan ‘paleis’ als je het over een bouwval hebt, of ‘limousine’ voor een aftandse oude auto. Hier zijn de aanhalingstekens vlaggetjes die je vertellen dat het niet echt een paleis is, maar dat het ironisch bedoeld is.

Meer weten over aanhalingstekens? Kijk op Onze Taal of op Taaladvies.nl.

Jos Leijen
info@bureauschrijfwerk.nl
Geen reacties

Geef een reactie